Bước qua cổng làng

Cổng làng – một loại hình kiến trúc văn hóa rất phổ biến ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Cùng với những giá trị văn hóa đặc sắc, thiêng liêng của vùng Đất Tổ, hệ thống cổng làng như một sự gắn kết của lối sống, phong tục tập quán và tinh thần keo sơn đang được nhân dân địa phương giữ gìn và phát huy trong đời sống hôm nay.

Một trong những cổng làng được tạo hình tỉ mỉ kỳ công thuộc khu 3 và khu 4 (gọi là làng Văn Điểm) xã Vĩnh Lại, huyện Lâm Thao.

Bên cạnh cây đa, giếng nước, sân đình- những đặc trưng vùng Bắc Bộ, cổng làng từ lâu cũng đã đi vào tiềm thức của bao thế hệ người dân quê. Phần lớn, trên địa bàn tỉnh, cổng làng được xây dựng trong khoảng 7 năm trở lại đây. Cổng làng dường như mang hơi thở, cốt cách và tâm hồn của dân làng nên dù được thiết kế đơn sơ hay quy mô lớn, nghệ thuật kiến trúc độc đáo thì nó cũng mang một ý nghĩa tượng trưng vô cùng quan trọng.

Cổng làng khi xưa trong hồi tưởng của những cao niên trong các làng không phải là gạch đá hoa văn được xây dựng bề thế, kỳ công, ngày đó thậm chí có nơi chỉ là lũy tre đầu ngõ, vòm cây duối uốn mình cong cong nơi đầu làng- ấy là cổng làng, là “dấu hiệu địa lý” để tách biệt ranh giới giữa làng này với làng khác, phân cách văn hóa đặc trưng và những nét thuần phong mỹ tục của từng làng. Phía sau cổng làng là cộng đồng, họ tộc, là tình làng nghĩa xóm bền chặt.

Những năm gần đây, nhiều địa phương đã đẩy mạnh xã hội hóa công tác xây dựng và tôn tạo hệ thống cổng làng, như một số xã thuộc thành phố Việt Trì, huyện Lâm Thao, huyện Tam Nông… Thực tế các cổng làng được xây không theo một kích thước, kiểu dáng nào mà chủ yếu tùy thuộc vào tiềm lực tài chính của dân làng. Cổng làng to hay nhỏ, phụ thuộc vào điều kiện kinh tế và sự vận động tài trợ từ các cá nhân, tập thể, các tổ chức, doanh nghiệp ở địa phương.

Đa phần cổng làng hiện nay được thiết kế 1 lối đi chính và 2 lối đi phụ, diện tích phụ thuộc vào trục đường, vị trí địa lý thôn xóm. Phần mặt cổng thường được khắc tên của thôn, xóm. Ngoài ra, phong cách kiến trúc, họa tiết trên cổng làng còn phụ thuộc vào phong tục, tập quán, tín ngưỡng của làng để bảo đảm sự hài hòa cảnh quan kiến trúc cũng như phong thủy. Có những nơi trang trí rồng phượng, mái uốn cong, nhưng có những nơi chỉ là những họa tiết đơn giản như mai đào với những ước vọng một cuộc sống an lành, ấm no.

Về huyện Lâm Thao, đi dọc triền đê bên dòng sông Hồng không khó để thấy những cổng làng “sừng sững” dọc hai bên đường. Tiêu biểu như xã Vĩnh Lại, nơi đây 9/17 khu dân cư đã xây dựng được cổng làng kiên cố. Kinh phí xây dựng cổng làng phù hợp với điều kiện kinh tế mỗi làng, chủ yếu là do nhân dân đóng góp từ 50-70 triệu đồng. Việc xây dựng cổng làng không phải chuyện chốc lát, vì thế ở nhiều địa phương nhân dân trong làng rất coi trọng “cửa ngõ giao thông này”. Chia sẻ với chúng tôi, ông Nguyễn Đức Mai- Bí thư Chi bộ khu 4, xã Xuân Huy, Lâm Thao cho biết: “Vốn có truyền thống đoàn kết, nên dù mặt bằng kinh tế còn thấp hơn so với những khu khác nhưng 100% bà con nhân dân đều đồng tình việc xây dựng cổng làng. Không chỉ đóng góp kinh phí, các đoàn thể trong khu còn vận động hội viên tình nguyện góp ngày công lao động, chung tay xây dựng. Để có cổng làng như hôm nay, dân làng và những người cao tuổi đã phải họp bàn để chọn hướng, chọn địa điểm đặt và cùng nhau “thiết kế” kiểu dáng”.

img3303-1520569982

Cổng làng An Thọ – khu 4 xã Xuân Huy, Lâm Thao là niềm tự hào của người dân nơi đây.

Không chỉ mang “nhịp sống, hơi thở” của dân làng, cổng làng còn có ý nghĩa như một sự chào đón chân thành, hồ hởi của người địa phương dành cho khách. Với những người con xa quê lâu, sau một hành trình dài trở về, chiếc cổng làng luôn mang đến cảm giác yên bình, thân thương, tạo những giá trị hữu hình vô giá, bỏ lại phía sau những ồn ào, tất bật bên ngoài sau một ngày làm việc. Dường như cái “nút giao thông” ấy khiến người ta bước chậm lại, dành cho nhau những nụ cười hồn hậu, những cái nắm tay gần gũi thân thương và cả những lưu luyến bịn rịn người đi kẻ ở. Cổng làng là nơi chứng kiến những cuộc chia xa và cả những hội ngộ hạnh phúc.

Về làng Cẩm Đội làng cổ nhất của xã Thụy Vân, thành phố Việt Trì với 2 di tích được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Một cụ cao niên trong làng cho biết: “Ngày xưa làng Cẩm Đội có 3 xóm với 3 cổng làng tương ứng 3 hướng: Nam, Bắc và Tây, là nơi để phiên tráng của làng đứng canh gác ban đêm. Sau kháng chiến chống Pháp, do bất tiện về lưu thông phương tiện, người dân phá bỏ cả 3 cổng và cho đến ngày nay, làng có đến 9 ngõ ra vào nhưng không có cổng làng, vì thế người dân trong làng đã tình nguyện góp sức chung tay xây dựng cổng làng như ngày nay”.

Trải qua năm tháng, cổng làng giống như “sân ga”, chứng kiến những hỷ, nộ, ái, ố của dân làng nói chung và cuộc đời mỗi người. Năm này qua năm khác, người sau nối người trước, tất cả đều đi trên đường làng và đi qua cổng làng. Đời sống văn hóa cộng đồng và tâm linh đã sưởi ấm và nuôi dưỡng tâm hồn người dân nơi đây.

Không phủ nhận những ý nghĩa tốt đẹp của cổng làng tuy nhiên đâu đó vẫn còn tình trạng xây dựng cổng làng theo phong trào mang tính phô trương hình thức mà  chưa thực sự quan tâm đến sự gắn kết tình làng nghĩa xóm, là sự giúp đỡ sẻ chia khi “tối lửa tắt đèn”. Cổng làng không nhất thiết phải phô trương, bề thế mà phải mang được hồn cốt nét đặc trưng riêng về văn hóa của làng. Các ngành chức năng cũng cần có hướng dẫn, quy định cụ thể để công trình này mang đậm bản sắc văn hóa có ý nghĩa giáo dục truyền thống và hạn chế lãng phí, tốn kém tiền của của nhân dân.

Nhắn gửi bạn đọc

Để có được nội dung ngày càng phong phú hơn cho PhuTho24h, Ban Quản Trị rất mong nhận được những bài viết của các độc giả. Các bài viết xin vui lòng gửi về email: info@phutho24h.vn . Hoặc quý độc giả có thể đăng ký thành viên để có thể gửi bài viết trực tiếp trên website. Xin chân thành cảm ơn!

Để lại một bình luận:

Be the First to Comment!

avatar
  Subscribe  
Notify of